اظهارنامه مالیاتی چیست و چه کاربردی برای سازمان‌ها دارد؟

اظهارنامه مالیاتی گزارشی است که مؤدی برای اعلام اطلاعات مالی و محاسبه مالیات مربوط به یک دوره مشخص ارائه می‌کند. نوع اظهارنامه، اطلاعات موردنیاز و مهلت ارسال آن به وضعیت مؤدی و منبع درآمد بستگی دارد؛ بنابراین صاحبان مشاغل و شرکت‌ها الزاماً تکالیف یکسانی ندارند. برای انجام درست این تکلیف، ابتدا باید بدانید مشمول کدام نوع اظهارنامه هستید، چه اطلاعاتی باید آماده کنید و مهلت قانونی شما چه زمانی است. در این راهنما، تفاوت اظهارنامه اشخاص حقیقی و حقوقی، مدارک لازم، مراحل ارسال و قواعد اصلاح اظهارنامه را بررسی می‌کنیم.

اظهارنامه مالیاتی چیست؟

اظهارنامه مالیاتی فرم یا گزارش ساختاریافته‌ای است که مؤدی در آن اطلاعات موردنیاز برای تعیین مالیات یک دوره را اعلام می‌کند. در اظهارنامه عملکرد، این اطلاعات می‌تواند شامل درآمد، هزینه، سود و زیان، معافیت‌های قابل اعمال و مالیات محاسبه‌شده باشد.

اظهارنامه با قبض پرداخت مالیات تفاوت دارد. ارسال اظهارنامه به معنی اعلام اطلاعات و انجام تکلیف گزارش‌دهی است؛ پرداخت مالیات، تکلیف مرتبط دیگری است که باید در مهلت مربوط انجام شود. همچنین دریافت رسید ارسال، به‌تنهایی به معنی تأیید نهایی تمام اطلاعات توسط سازمان امور مالیاتی نیست.

برای آماده‌سازی اظهارنامه، اطلاعات فروش، هزینه‌ها و اسناد حسابداری باید با یکدیگر تطبیق داشته باشند. استفاده از نرم‌افزار مالی سازمانی می‌تواند به ثبت و استخراج منظم این اطلاعات کمک کند.

انواع اظهارنامه

اظهارنامه‌های مالیاتی انواع مختلفی دارند. هر فرد حقیقی یا حقوقی باید بداند که چه نوعی از این اظهارنامه‌ها برای او مناسب‌تر است. به این ترتیب می‌توان از رخ دادن مشکلات مالیاتی احتمالی جلوگیری کرد. به همین علت، در ادامه به معرفی انواع اظهارنامه مالیاتی می‌پردازیم:

• اظهارنامه مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی (طبق ماده صد و ده قانون مالیات‌های مستقیم)
• اظهارنامه مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی گروه اول (طبق ماده ۹۵ قانون مالیات‌های مستقیم)
• اظهارنامه مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی گروه دوم (طبق ماده ۹۵ قانون مالیات‌های مستقیم)
• اظهارنامه مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی گروه سوم (طبق ماده ۹۵ قانون مالیات‌های مستقیم)
• اظهارنامه مالیات بر درآمد املاک ویژه اشخاص حقیقی که درآمد املاک دارند (طبق ماده ۵۷ و ۸۰)
• اظهارنامه مالیاتی انحلال شرکت (طبق ماده ۱۱۴ و ۱۱۶ قانون مالیات‌های مستقیم)

شما باید با توجه به فعالیت‌های اقتصادی و شرایط خود، بهترین نوع اظهارنامه را انتخاب کنید.

مقاله مرتبط: حسابداری مالیاتی چیست؟

اظهارنامه مالیاتی شامل چه کسانی می‌شود؟

تکلیف ارائه اظهارنامه به نوع شخص، منبع درآمد و مقررات مربوط بستگی دارد. داشتن یا نداشتن فیش حقوقی، به‌تنهایی معیار تشخیص این تکلیف نیست.

صاحبان مشاغل و کسب‌وکارهای شخصی

اشخاص حقیقی که از فعالیت شغلی درآمد دارند، باید تکالیف مالیاتی مربوط به همان فعالیت را انجام دهند. نحوه نگهداری اسناد و اطلاعات اظهارنامه آن‌ها می‌تواند بر اساس گروه‌بندی مشاغل متفاوت باشد. برخی صاحبان مشاغل، در صورت احراز شرایط و شمول دستورالعمل همان سال، می‌توانند از سازوکار مالیات مقطوع تبصره ماده ۱۰۰ استفاده کنند. این امکان برای همه اشخاص حقیقی به‌صورت خودکار وجود ندارد. ماده ۱۰۰ قانون مالیات‌های مستقیم

شرکت‌ها و سایر اشخاص حقوقی

اشخاص حقوقی مشمول ماده ۱۱۰ باید اظهارنامه و اطلاعات مالی مقرر را ارائه کنند. مدارکی مانند ترازنامه، حساب سود و زیان و اطلاعات شرکا یا سهامداران در انجام این تکلیف اهمیت دارند. ماده ۱۱۰ قانون مالیات‌های مستقیم

اشخاص دارای سایر منابع درآمد

برای درآمدهایی مانند درآمد اجاره، باید تکلیف مربوط به همان منبع درآمد بررسی شود. وضعیت اظهارنامه یک شخص را نمی‌توان صرفاً بر اساس عنوان شغلی یا کارمندبودن او تعیین کرد؛ ممکن است فرد علاوه بر حقوق، درآمد دیگری نیز داشته باشد.

آیا معافیت مالیاتی به معنی معافیت از اظهارنامه است؟

خیر. معافیت از پرداخت مالیات الزاماً تکلیف ارائه اظهارنامه یا نگهداری مدارک را حذف نمی‌کند. برای نمونه، ماده ۱۱۰ تکلیف اشخاص حقوقی در دوران معافیت را نیز پیش‌بینی کرده است. بنابراین پیش از صرف‌نظرکردن از ارسال اظهارنامه، باید حکم مربوط به همان معافیت و شرایط استفاده از آن بررسی شود.

نحوه تنظیم اظهارنامه مالیاتی

همان‌طور که اشاره کردیم، در حال حاضر تهیه اظهارنامه مالیاتی از طریق سایت سازمان امور مالیاتی به نشانی tax.gov.ir انجام می‌شود. الکترونیکی شدن فرایند ثبت و ارسال این سند مالی باعث صرفه‌جویی در زمان و هزینه مودیان مالیاتی شده است. با این حال باید در مرحله اول در این سامانه ثبت‌نام کرد. برای ثبت‌نام در سامانه امور مالیاتی کشور باید گام‌های زیر را برداشت:

• پیش‌ثبت‌نام در سامانه با کد اقتصادی
• دریافت کد رهگیری
• تأیید کردن اطلاعات واردشده در مرحله پیش ثبت‌نام
• دریافت نامه‌ای شامل اطلاعات کاربری که از طریق اداره پست ارسال می‌شود
• ثبت‌نام با کد اقتصادی
• تأیید اطلاعات درج‌شده در مرحله قبلی
• دریافت اظهارنامه مالیاتی به صورت الکترونیک
• پر کردن این اظهارنامه به صورت آنلاین
• ارسال آنلاین اظهارنامه و دریافت کد رهگیری
• انتظار برای بررسی مدارک توسط کارشناسان مربوطه
• اعلام مبلغ مالیات توسط کارشناسان مذکور
• دریافت آنلاین قبض پرداخت مالیات
• پرداخت قبض مذکور

تفاوت اظهارنامه اشخاص حقیقی و حقوقی

تفاوت اظهارنامه اشخاص حقیقی و حقوقی فقط به کد ملی یا شناسه ملی محدود نمی‌شود. اطلاعات مالی، مهلت ارسال و مقررات قابل اعمال نیز متفاوت‌اند.

مهلت‌های جدول، قواعد پایه قانونی‌اند. تمدیدهای احتمالی باید بر اساس اطلاعیه معتبر مربوط به همان سال و همان گروه مؤدیان بررسی شوند. ماده ۱۰۰، ماده ۱۱۰

مهلت ارسال اظهارنامه مالیاتی چه زمانی است؟

مهلت اظهارنامه برای همه مؤدیان یکسان نیست. صاحبان مشاغل مشمول ماده ۱۰۰، طبق قاعده قانونی باید اظهارنامه عملکرد خود را تا پایان خرداد سال بعد ارائه کنند. اشخاص حقوقی مشمول ماده ۱۱۰، حداکثر چهار ماه پس از پایان سال مالیاتی فرصت دارند.

برای مثال، اگر سال مالی یک شرکت در پایان اسفند تمام شود، مهلت پایه آن پایان تیر سال بعد خواهد بود. برای شرکتی با سال مالی متفاوت، نباید پایان تیر را بدون بررسی مبنا قرار داد. سال عملکرد با سال ارسال اظهارنامه نیز تفاوت دارد. برای نمونه، اظهارنامه عملکرد ۱۴۰۴ معمولاً در سال ۱۴۰۵ ارسال می‌شود. هنگام بررسی مهلت‌ها باید مشخص باشد اطلاعیه درباره کدام سال عملکرد، نوع اظهارنامه و گروه مؤدیان است.

تمدید مهلت یک گروه یا یک نوع اظهارنامه را نباید به سایر مؤدیان تعمیم داد. ماده ۱۰۰، ماده ۱۱۰

تفاوت اظهارنامه عملکرد، ارزش افزوده و فرم تبصره ماده ۱۰۰

این سه عنوان به تکالیف یکسانی اشاره نمی‌کنند. ابتدا باید مشخص کنید کدام تکلیف برای پرونده شما مطرح است.

گروه‌های اول، دوم و سوم مشاغل به دسته‌بندی صاحبان مشاغل حقیقی مربوط‌اند و نباید گروه اول را در فهرست اشخاص حقوقی قرار داد. علاوه بر این موارد، برای برخی منابع درآمد یا رویدادها، مانند درآمد املاک یا انحلال اشخاص حقوقی، تکالیف و اظهارنامه‌های اختصاصی وجود دارد. انتخاب اظهارنامه باید متناسب با وضعیت واقعی پرونده انجام شود. برای شناخت تفاوت مالیات عملکرد با مالیات بر مصرف، مقاله مالیات بر ارزش افزوده چیست؟ را بخوانید.

اطلاعات و مدارک لازم برای تنظیم اظهارنامه مالیاتی

همه مؤدیان به مجموعه یکسانی از مدارک نیاز ندارند. اطلاعات لازم باید متناسب با نوع اظهارنامه، وضعیت شخص و فعالیت اقتصادی آماده شود.

اطلاعات هویتی و پرونده

• مشخصات هویتی شخص یا اطلاعات ثبتی شرکت
• اطلاعات پرونده مالیاتی و محل فعالیت
• مجوز فعالیت، در صورت ارتباط با پرونده
• اطلاعات شرکا، سهامداران و صاحبان امضا، حسب مورد

اطلاعات مالی دوره

• درآمد و فروش ثبت‌شده
• هزینه‌ها و مدارک پشتیبان آن‌ها
• اطلاعات دارایی‌ها، بدهی‌ها و مانده حساب‌ها، متناسب با اظهارنامه
• صورت‌های مالی موردنیاز
• سوابق مالیات پرداخت‌شده و اقلام قابل کسر
• مدارک مربوط به معافیت‌ها یا مشوق‌های مورد ادعا

مدارک وابسته به فعالیت

اسنادی مانند قراردادها، اجاره‌نامه، مدارک واردات و صادرات یا سوابق بیمه، در صورت ارتباط با فعالیت و اطلاعات اظهارنامه بررسی می‌شوند. برای مثال، کارت بازرگانی مدرک الزامی همه مؤدیان نیست. آماده‌داشتن مدارک با الزام به بارگذاری تمام آن‌ها هنگام ارسال تفاوت دارد. اسناد باید برای تکمیل درست اطلاعات و ارائه در صورت درخواست مرجع رسیدگی نگهداری شوند. رمز عبور سامانه نیز اطلاعات محرمانه ورود است و نباید به‌عنوان محتوای اظهارنامه درج شود.

مراحل تنظیم و ارسال اظهارنامه مالیاتی

ثبت‌نام مالیاتی و ارسال اظهارنامه دو مرحله متفاوت‌اند. اگر از قبل پرونده دارید، ابتدا وضعیت همان پرونده را بررسی کنید.

۱. بررسی یا تکمیل پرونده مالیاتی: اطلاعات هویتی، محل فعالیت و مشخصات پرونده باید صحیح باشد. اگر پرونده ندارید، ابتدا مراحل تشکیل پرونده و احراز هویت را از مسیر رسمی سازمان امور مالیاتی انجام دهید.

۲. انتخاب نوع اظهارنامه و دوره مربوط: نوع مؤدی، منبع درآمد و سال عملکرد را کنترل کنید. انتخاب دوره اشتباه یا استفاده از فرم نامرتبط می‌تواند باعث ثبت نادرست اطلاعات شود.

۳. تکمیل اطلاعات مالی: اطلاعات درآمد، هزینه و سایر جداول را بر اساس اسناد واقعی وارد کنید. ارقام اظهارنامه باید با سوابق مالی و گزارش‌های مرتبط سازگار باشند؛ اختلاف‌ها را پیش از ارسال بررسی کنید.

۴. کنترل پیش‌نویس: مشخصات مؤدی، سال عملکرد، واحد مبالغ، جمع درآمد و هزینه، معافیت‌های ادعاشده و مالیات محاسبه‌شده را دوباره کنترل کنید. ذخیره پیش‌نویس را معادل ارسال نهایی ندانید.

۵. ارسال نهایی و نگهداری رسید: پس از تأیید اطلاعات، ارسال نهایی را انجام دهید و رسید یا کد رهگیری و نسخه اظهارنامه ارسالی را نگه دارید. وضعیت ثبت موفق درخواست را نیز بررسی کنید.

۶. پرداخت مالیات و پیگیری ابلاغ‌ها: مالیات ابرازی را مطابق مهلت و ترتیبات قانونی پرداخت کنید. برای پرداخت آن، منتظر پایان رسیدگی و اعلام مجدد مالیات نمانید. پس از ارسال نیز ابلاغ‌ها و درخواست‌های مربوط به پرونده را پیگیری کنید. ماده ۱۰۰، ماده ۱۱۰

ورود به سامانه اظهارنامه مالیاتی

تمامی مودیان مالیاتی برای ثبت اظهارنامه‌های خود باید به سامانه اظهارنامه مالیاتی مراجعه کنند. برای ورود به این سامانه، مراحل زیر را دنبال کنید:

1. باز کردن صفحه مرورگر و جستجو برای «سازمان امور مالیاتی»
2. ورود به سامانه از طریق آدرس اینترنتی tax.gov.ir و وارد کردن نام کاربری و رمز عبور
3. ورود به پورتال و تکمیل اظهارنامه

اطلاعات مورد نیاز در اظهارنامه مالیاتی

دقت در وارد کردن اطلاعات صحیح در اظهارنامه مالیاتی از اهمیت بالایی برخوردار است. اطلاعاتی که باید وارد شوند شامل:

• کد کاربری و رمز عبور دریافتی از سازمان امور مالیاتی
• اطلاعات هویتی صاحبان امضا و اساس‌نامه شرکت
• اطلاعات حسابداری، سود و زیان و ترازنامه شرکت
• رفع مغایرت‌ها و اختلافات ترازنامه
• درج اقلام معاف از مالیات
• تطبیق مبلغ درآمد با اظهارنامه ارزش افزوده و گزارش فصلی
• ارسال اظهارنامه و دریافت کد رهگیری

نحوه تهیه اظهارنامه مالیاتی الکترونیکی

برای تهیه اظهارنامه مالیاتی به صورت الکترونیکی، ابتدا باید وارد سامانه شوید و پس از ثبت اطلاعات هویتی و داشتن شناسه ملی و کد اقتصادی، کد کاربری و رمز عبور برای شما ارسال خواهد شد. سپس با استفاده از این اطلاعات وارد سامانه شوید و مراحل زیر را طی کنید:

1. ورود به سامانه با کد کاربری و رمز عبور
2. ثبت اطلاعات اظهارنامه و مشاهده محتوای آن
3. تکمیل جداول مالی و ترازنامه
4. بررسی پیش‌نویس و تأیید نهایی
5. دریافت کد رهگیری
6. صدور قبض مالیاتی و پرداخت آن

اظهارنامه‌های مالیاتی تا 12 ماه پس از ارسال به اداره دارایی، مشمول بررسی و رسیدگی خواهند بود. در این مدت، ادارات دارایی موظف به بررسی مدارک و مستندات مودیان و صدور برگه تشخیص مالیات هستند. پس از آن، مودیان می‌توانند در صورت وجود اختلاف، اعتراض خود را در کمیسیون‌های مالیاتی مطرح کنند.

آیا می‌توان اظهارنامه مالیاتی را اصلاح کرد؟

طبق تبصره ماده ۲۲۶ قانون مالیات‌های مستقیم، اگر در اظهارنامه، ترازنامه یا حساب سود و زیان تسلیمی اشتباه محاسباتی رخ داده باشد، مؤدی می‌تواند با ارائه مدارک لازم، ظرف یک ماه از پایان مهلت تسلیم اظهارنامه برای رفع اشتباه اقدام کند. بنابراین، مبدأ این مهلت روز ارسال شخص نیست. همچنین این حکم را نباید اجازه نامحدود برای تغییر هر نوع اطلاعات دانست؛ موضوع آن رفع اشتباه محاسباتی با مستندات لازم است. تاریخ تسلیم اظهارنامه نیز مطابق این تبصره، تاریخ اظهارنامه اول محسوب می‌شود. ماده ۲۲۶ قانون مالیات‌های مستقیم

پس از ارسال اظهارنامه چه باید کرد؟

نسخه اظهارنامه، رسید ارسال، مستندات مالی و رسیدهای پرداخت را نگه دارید و ابلاغ‌های پرونده را پیگیری کنید. ارسال موفق اظهارنامه، جایگزین پاسخ‌گویی به درخواست اسناد یا بررسی نتیجه رسیدگی نیست.

ماده ۱۵۶ قانون مالیات‌های مستقیم، برای اظهارنامه مالیات بر درآمد که در موعد قانونی تسلیم شده، مهلت رسیدگی را حداکثر یک سال از پایان مهلت مقرر تسلیم تعیین کرده است. این ماده درباره صدور و ابلاغ برگ تشخیص و شرایط قطعی‌شدن اظهارنامه نیز احکام مشخصی دارد.

به همین دلیل نمی‌توان برای همه مؤدیان ماه ثابتی مانند شهریور یا مهر را زمان دریافت برگ تشخیص دانست. ماده ۱۵۶ قانون مالیات‌های مستقیم

نقش دفاتر قانونی در تنظیم اظهارنامه

تمامی مودیان مالیاتی باید دفاتر قانونی خود را به درستی تنظیم و نگهداری کنند. مهم‌ترین دفاتر قانونی شامل دفتر روزنامه، دفتر کل و دفتر دارایی است. اطلاعات موجود در این دفاتر به‌طور مستقیم بر محاسبه مالیات مودی تأثیر می‌گذارد.

با رعایت این مراحل، مودیان می‌توانند به‌طور مؤثر و دقیق اظهارنامه مالیاتی خود را تنظیم و ارسال و از بروز مشکلات قانونی جلوگیری کنند.

جریمه عدم ارسال اظهارنامه و تأخیر پرداخت مالیات

عدم ارسال اظهارنامه و تأخیر در پرداخت مالیات دو تخلف متفاوت‌اند و نباید جریمه آن‌ها را یکسان دانست.

جریمه عدم تسلیم موضوع ماده ۱۹۲ غیرقابل‌بخشودگی است. نرخ تأخیر پرداخت درج‌شده در جدول را نباید به همه انواع مالیات، از جمله ارزش افزوده، تعمیم داد. ماده ۱۹۲، ماده ۱۹۰

شرکت بدون فعالیت هم باید اظهارنامه بدهد؟

نداشتن فعالیت را نباید به‌تنهایی دلیل حذف تکلیف اظهارنامه شخص حقوقی دانست. وضعیت شرکت و اطلاعات واقعی دوره باید بررسی و تکلیف مقرر انجام شود. همچنین نبود فروش الزاماً به معنی صفر بودن همه حساب‌ها نیست؛ ممکن است شرکت هزینه، دارایی یا بدهی داشته باشد. ماده ۱۱۰

سخن پایانی

پرداخت مالیات یکی از اصول مالی اساسی و مهم در هر کشوری است. در ایران تکمیل و ارسال اظهارنامه مالیاتی یکی از گام‌های ابتدایی پرداخت مالیات محسوب می‌شود. اظهارنامه، یک سند مالی است که فعالیت‌های اقتصادی یک سازمان را در یک سال مالی نشان می‌دهد. کارشناسان اداره مالیات با توجه به این سند مالی، میزان مالیات تعلق گرفته به هر سازمان را مشخص می‌کنند. به همین دلیل باید این سند با دقت کامل تکمیل و ارسال شود. توجه کنید که ارسال نکردن این سند به اداره مالیات به معنای تخطی از قوانین است و فرد متخطی مشمول پرداخت جریمه خواهد شد.

فرایند تکمیل و ارسال اظهارنامه نیازمند دقت و توجه زیادی است، چرا که مدارک ارسالی توسط سازمان‌ها، با دقت زیادی توسط کارشاسان اداره مالیات بررسی می‌شوند. به همین دلیل بهتر است افراد متبحر و مجرب برای پر کردن این فرم اقدام کنند. به این ترتیب از ایجاد هرگونه مشکل احتمالی جلوگیری خواهد شد.